ข่าวและกิจกรรม

 

เคยไหม… กังวลกับเรื่องที่ยังไม่เกิดขึ้น คิดวนกับบทสนทนาเดิม ๆ หรือเผลอถามตัวเองว่า

 

“ถ้าทำพลาดจะเป็นอย่างไร?”

“ถ้าเขาไม่ชอบเราล่ะ?”

“ถ้าอนาคตไม่เป็นอย่างที่คิดจะทำอย่างไร?”

 

ความกังวล (Worry) และความกลัว (Fear) เป็นความรู้สึกพื้นฐานที่ทุกคนมี และไม่ได้เกิดขึ้นเพราะเรา “คิดมากเกินไป” เสมอไป แต่เป็นส่วนหนึ่งของระบบที่สมองใช้เพื่อช่วยให้เราระมัดระวัง เตรียมพร้อม และประเมินว่าอะไรปลอดภัยหรืออาจเป็นอันตราย

 

จากความกลัวในวัยเด็ก สู่ความกังวลในวัยผู้ใหญ่

 

เมื่อเราเติบโตขึ้น สิ่งที่ทำให้กังวลอาจเปลี่ยนไปตามประสบการณ์และบทบาทในชีวิต

 

ในวัยเด็ก เราอาจกลัวความมืด กลัวสัตว์ประหลาด หรือไม่อยากอยู่ห่างจากพ่อแม่ เมื่อเข้าสู่วัยเรียน ความกังวลอาจเปลี่ยนเป็นเรื่องสอบ การถูกตำหนิ หรือการยอมรับจากเพื่อน

 

เมื่อเข้าสู่วัยรุ่น ความกังวลเริ่มซับซ้อนขึ้น ทั้งเรื่องเพื่อน ความสัมพันธ์ รูปลักษณ์ การเรียน อนาคต และคำถามสำคัญว่า “ฉันเป็นใคร?”
และเมื่อเข้าสู่วัยผู้ใหญ่ สิ่งเหล่านี้อาจเปลี่ยนรูปแบบอีกครั้ง เช่น

 

• งานและความก้าวหน้าในอาชีพ
• ความสัมพันธ์และการยอมรับจากคนรอบตัว
• การเงินและความมั่นคง
• การตัดสินใจเรื่องอนาคต
• ความคาดหวังจากตัวเองและสังคม
• ความไม่แน่นอนที่เราไม่สามารถควบคุมได้

 

บางครั้งจึงไม่ใช่ว่าเรา “โตแล้วทำไมยังกลัว” แต่เป็นเพราะ สมองยังคงทำหน้าที่เดิม คือพยายามเตรียมเราให้พร้อมรับมือกับสิ่งที่อาจเกิดขึ้น

 

 

แล้วสมองช่วยเราจัดการกับความกังวลอย่างไร?

 

หนึ่งในส่วนสำคัญคือ สมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) ซึ่งเกี่ยวข้องกับการคิด การประเมินสถานการณ์ และการควบคุมอารมณ์ โดยมีบทบาทสำคัญในการช่วยให้เรารับมือกับความรู้สึกที่ซับซ้อนมากขึ้น

 

1. ช่วยให้เราเห็นมากกว่า “ความรู้สึกเดียว”

 

เมื่อเรากังวล เราอาจรู้สึกเหมือนความกลัวเข้ามาครอบงำทั้งหมด แต่เมื่อสมองพัฒนาความสามารถในการบูรณาการอารมณ์มากขึ้น เราสามารถรับรู้ความรู้สึกหลายอย่างพร้อมกันได้

เช่น “ฉันกลัวที่จะเปลี่ยนงาน แต่ก็รู้สึกตื่นเต้นกับโอกาสใหม่”
การรู้สึกกลัวไม่ได้แปลว่าเราต้องหยุดเสมอไป เพราะเราสามารถรู้สึกกลัวและอยากลองไปพร้อมกันได้

 

2. ช่วยให้เราควบคุมการตอบสนองทางอารมณ์

 

สมองส่วนหน้ามีส่วนช่วยในการควบคุมอารมณ์ ทำให้เราค่อย ๆ เปลี่ยนจากการตอบสนองทันที มาเป็นการหยุดคิดและเลือกว่าจะตอบสนองอย่างไร

เช่น แทนที่จะรีบตอบข้อความด้วยอารมณ์ เราอาจหยุดสักครู่แล้วถามตัวเองว่า “ตอนนี้ฉันกำลังรู้สึกอะไร และฉันอยากตอบอย่างไร?”
การหยุดเพียงเล็กน้อยอาจทำให้เรามีพื้นที่ในการเลือกมากขึ้น

 

3. ช่วยให้เราแยก “สิ่งที่เกิดขึ้นจริง” ออกจาก “สิ่งที่เราคาดว่าจะเกิดขึ้น”

 

ความกังวลมักพาเราไปอยู่กับอนาคต

เช่น “ถ้าฉันทำพลาดล่ะ?” “ถ้าเขาไม่ชอบฉันล่ะ?” “ถ้าเรื่องนี้แย่กว่าที่คิดล่ะ?”

สมองส่วนหน้าช่วยให้เรานำข้อมูลที่มีมาประเมินสถานการณ์และแยกแยะว่าอะไรคือสัญญาณอันตรายจริง อะไรคือสิ่งใหม่ที่เรายังต้องเรียนรู้ และอะไรคือความเป็นไปได้ที่เรากำลังคาดการณ์ขึ้นมาเอง

 

 

ดังนั้น… เราไม่จำเป็นต้องกำจัดความกังวลให้หมด

 

เป้าหมายของการจัดการความกังวล ไม่ใช่การทำให้ตัวเองไม่กลัวอีกต่อไป

เพราะความกลัวและความกังวลมีประโยชน์ หากมันช่วยให้เราเตรียมตัว ระมัดระวัง และตัดสินใจอย่างรอบคอบ

 

สิ่งสำคัญคือการเรียนรู้ว่า เมื่อความกังวลเกิดขึ้น เราจะรับฟังมันอย่างไร และเลือกตอบสนองอย่างไร

 

ลองเปลี่ยนจาก “ฉันไม่ควรกังวลเลย” เป็น “ตอนนี้ฉันกำลังกังวล และฉันอยากเข้าใจว่าความกังวลนี้กำลังบอกอะไรฉัน”

 

เพราะการเติบโตไม่ได้หมายถึงการที่เราจะไม่รู้สึกกลัวอีกต่อไป แต่คือการที่เราเริ่มเข้าใจความรู้สึกของตัวเองมากขึ้น และสามารถเลือกวิธีตอบสนองได้อย่างเหมาะสม

 

ความกล้าหาญจึงไม่ใช่การไม่รู้สึกกลัว

แต่คือการรู้สึกกลัว และยังค่อย ๆ ก้าวต่อไปได้

 

 

 

รายการอ้างอิง

 

Daniels, N. (n.d.). Child Therapist’s List of Childhood Fears by Age. AT Parenting Survival for Anxiety & OCD. https://childocdtherapist.com/childhood-fears-by-age/

 

Gonçalves, D. C., & Byrne, G. J. (2012). Who worries most? Worry prevalence and patterns across the lifespan. International Journal of Geriatric Psychiatry, 28(1), 41–49. https://doi.org/10.1002/gps.3788

 

MacNamara, D. (n.d.). What Kids Worry and Fear at Different Ages. Deborah MacNamara. https://macnamara.ca/portfolio/what-kids-worry-and-fear-at-different-ages/

 

Wilkinson, P. O., Qiu, T., Jesmont, C., Neufeld, S. A. S., Kaur, S. P., Jones, P. B., & Goodyer, I. M. (2022). Age and gender effects on non-suicidal self-injury, and their interplay with psychological distress. Journal of Affective Disorders, 306, 240–245. https://doi.org/10.1016/j.jad.2022.03.021

 

 

 

---

 

 

บทความโดย
วธูสิริ พรหมดวง
นักจิตวิทยา ศูนย์จิตวิทยาพัฒนาการและความสัมพันธ์ระหว่างวัย

 

 

“ไม่มีอะไรที่ทำร้ายเธอ เท่ากับเธอทำตัวของเธอเอง”

 

ท่อนหนึ่งจากเพลง *ก้อนหินก้อนนั้น* (ร้องโดย โรส ศิรินทิพย์) สะท้อนสัจธรรมข้อใหญ่ได้อย่างคมคายว่า ก้อนหินอาจมีน้ำหนักและทำให้เราเจ็บได้ แต่ความเจ็บปวดจะยิ่งดำเนินต่อไป หากเรายังคงเอามือบีบกำก้อนหินนั้นไว้แน่นโดยไม่รู้ตัว

 

ในทางจิตวิทยา เมื่อมี “สิ่งเร้า” (Stimulus) เข้ามากระทบ มนุษย์ไม่ได้เพียงรับรู้สิ่งที่เกิดขึ้น แต่ยังมีความคิด การตีความ และ “การตอบสนองโดยอัตโนมัติ” (Automatic Response) ตามมา ซึ่งมีผลต่ออารมณ์และพฤติกรรมของเรา เช่น เมื่อโดนพูดเหน็บแนม ตัวคำพูดย่อมทำให้เราไม่สบายใจได้ในเบื้องต้น แต่ความทุกข์อาจไม่ได้หยุดแค่เหตุการณ์ดังกล่าว แต่กลับดำเนินต่อไปจากการตีความ ความเคียดแค้น และการตอบสนองภายในตัวเราเองด้วย เราอาจห้ามความโกรธหรือความไม่พอใจในวินาทีแรกไม่ได้ แต่สามารถฝึกให้รู้ตัวว่ามันกำลังเกิดขึ้น และเลือกได้มากขึ้นว่าจะตอบสนองต่อมันอย่างไรในระยะยาว

 

 

ผู้ที่ศึกษาพุทธศาสนาย่อมคุ้นเคยกับแนวคิดเรื่อง “ผัสสะ” (การกระทบรับรู้) ย่อมเกิด “เวทนา” (อารมณ์สุข ทุกข์ หรือเป็นกลาง) จากนั้นมนุษย์อาจเกิดความอยากให้สิ่งที่พอใจคงอยู่ อยากให้สิ่งที่ไม่พอใจหายไป หรือเข้าไปอยากได้อยากมีกับสิ่งเหล่านั้น เอาใจไปผูกติดกับสิ่งเหล่านั้น แล้วเกิดความทุกข์ตามมา เช่น เห็นเพื่อนมีตุ๊กตาที่กำลังเป็นกระแส เกิดความอยากได้อยากมี ตีความว่าหากไม่มีเหมือนคนอื่นจะทำให้ตนเป็นทุกข์ การเจริญสติวิปัสสนา (Mindfulness) จึงไม่ได้มีเป้าหมายให้เราปราศจากความคิดหรือความรู้สึก แต่ช่วยให้เรารู้เท่าทันสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นภายในใจ ควบคู่กับการเข้าใจกฎไตรลักษณ์ว่า ทุกสิ่งไม่เที่ยง (อนิจจัง) ทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้ (ทุกขัง) และไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของเราอย่างสมบูรณ์ (อนัตตา) เมื่อเราเข้าไปยึดมั่นกับสิ่งที่โดยธรรมชาติย่อมเปลี่ยนแปลง ความทุกข์จึงเกิดขึ้นได้ง่าย

 

ในขณะเดียวกัน “ปรัชญาสโตอิก” (Stoicism) ก็มีแนวคิดที่สอดคล้องกันอย่างน่าทึ่ง สโตอิกให้ความสำคัญกับการแยก “เหตุการณ์ที่เกิดขึ้น” ออกจาก “การตีความและการตัดสิน” (Judgement/Interpretation) ของเราต่อเหตุการณ์นั้น เช่น “เขายังไม่ตอบข้อความของฉัน” เป็นสิ่งที่เกิดขึ้น แต่ “เขาไม่เห็นความสำคัญของฉันแล้ว” เป็นการตีความ หรือ “งานชิ้นนี้ถูกปฏิเสธ” เป็นเหตุการณ์ แต่ “ฉันไม่มีความสามารถ” เป็นข้อสรุปที่เราเพิ่มเติมเข้าไป สโตอิคจึงสอนหลัก “การแบ่งแยกสถานะควบคุม” (Dichotomy of Control) โดยให้เรามุ่งเน้นสิ่งที่เราควบคุมได้ซึ่งคือความคิดและการกระทำของเรา และปล่อยวางสิ่งที่เราควบคุมไม่ได้ (ผลลัพธ์และพฤติกรรมของผู้อื่น) การแยกสองสิ่งนี้ออกจากกันไม่ได้ทำให้ความผิดหวังหายไป แต่ช่วยไม่ให้เราสร้างความทุกข์เพิ่มเติมจากการตีความของตนเอง

 

 

ด้วยเหตุนี้ ทั้งพุทธศาสนา ปรัชญาสโตอิก และจิตวิทยาการบำบัด จึงต่างให้ความสำคัญกับการรู้เท่าทันอารมณ์ ความรู้สึก และความคิดของตนเอง แม้จะมีรากฐานและจุดมุ่งหมายที่แตกต่างกัน

 

• จิตบำบัดความคิดและพฤติกรรม (Cognitive Behavioral Therapy: CBT): ช่วยให้มองเห็นความสัมพันธ์ระหว่างสถานการณ์ ความคิด อารมณ์ และพฤติกรรม รวมถึงฝึกตรวจสอบและปรับกรอบความคิดของตนเอง (Cognitive Reframing)
• พุทธศาสนา: ส่งเสริมการเจริญสติวิปัสสนาเพื่อรู้เท่าทันสิ่งที่เกิดขึ้นทางกายและใจ และลดการยึดมั่นต่อสิ่งที่เปลี่ยนแปลงและควบคุมไม่ได้
• ปรัชญาสโตอิก: ฝึกแยกข้อเท็จจริงออกจากการตีความ และแยกแยะระหว่างสิ่งที่อยู่ในขอบเขตการเลือกของเรา เช่น การตัดสินใจและการกระทำ กับสิ่งที่เราไม่สามารถควบคุมได้ เช่น ผลลัพธ์ เหตุการณ์ภายนอก และพฤติกรรมของผู้อื่น

 

ที่สำคัญ แนวคิดทั้งสามไม่ได้สอนให้มนุษย์เฉื่อยชา วางเฉย หรือละทิ้งหน้าที่ ตรงกันข้าม เราควรทำหน้าที่ของตนเอง ไม่ว่าจะเป็นการทำงาน การเรียน หรือการดูแลครอบครัว ให้เต็มที่และดีที่สุด เพียงแต่ต้อง “รู้เท่าทันความคาดหวัง” และยอมรับว่า การกระทำของเราเป็นเพียงการเพิ่มโอกาสให้เกิดผลลัพธ์ที่ดี แต่ไม่ใช่อุปกรณ์การันตีผลลัพธ์ 100% การยอมรับว่าเราได้ทำเต็มที่แล้ว น้อมรับผลที่เกิดขึ้นอย่างเข้าใจ และพร้อมเรียนรู้เพื่อก้าวต่อไป จึงเป็นส่วนสำคัญของการปรับตัวและความเข้มแข็งทางจิตใจ

 

 

เมื่อก้อนหินในมือมันหนักและสร้างความเจ็บปวด คำถามจึงไม่ได้จบเพียงแค่ว่าเราจะแบกไว้หรือโยนมันทิ้งไป เพราะใครๆ ก็รู้ว่าควรโยนทิ้ง… แต่สิ่งที่สำคัญและยากยิ่งกว่า คือการถามตัวเองว่า วันนี้เรารู้ตัวหรือยังว่าเรากำลังกำก้อนหินนั้นอยู่ และเราตระหนักแล้วหรือยังว่า เรามีสิทธิ์ที่จะเลือกปล่อยมันไปได้เสมอ

 

 

 

---

 

บทความโดย
อ. ดร.สันทัด พรประเสริฐมานิต
อาจารย์ประจำแขนงวิชาจิตวิทยาเชิงปริมาณ