แม้ว่าความทุกข์จะเป็นประสบการณ์พื้นฐานของมนุษย์ และผู้คนมักสามารถมองเห็นและหยิบยื่นความเข้าใจให้แก่กันได้เมื่อความทุกข์นั้นปรากฏอย่างชัดเจน เช่น การสูญเสียบุคคลอันเป็นที่รัก หรือการเผชิญกับโรคร้าย ทว่าไม่ใช่ทุกรูปแบบของความทุกข์จะได้รับการมองเห็นหรือการยอมรับในพื้นที่ทางสังคม ความทุกข์บางรูปแบบดำรงอยู่อย่างเงียบงัน ตัวอย่างหนึ่งคือ ภาวะความเศร้าที่ไร้สิทธิ์ (disenfranchised grief) ซึ่งครอบคลุมความทุกข์ที่สังคมมองว่าไม่สำคัญมากพอ อาทิ การสูญเสียสัตว์เลี้ยง หรือการสิ้นสุดของความสัมพันธ์ที่สังคมไม่ยอมรับ
นอกจากนี้ ความรู้สึกสิ้นหวังที่ก่อตัวขึ้นจากการเผชิญกับระบบและโครงสร้างที่ไม่เป็นธรรมในสังคม ก็อาจนับเป็นอีกหนึ่งรูปแบบของความทุกข์ที่ไม่ถูกมองเห็น ท่ามกลางยุคสมัยที่ผู้คนจำนวนมากรู้สึกว่าสูญเสียอำนาจในการกำหนดชีวิตของตนเอง (loss of agency) เมื่อเสียงและพลังของตนดูไร้ความหมาย และถูกตอกย้ำซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่าไม่อาจต่อรองกับโครงสร้างทางสังคมที่ไม่เป็นธรรมได้ สภาวะเช่นนี้ได้กลายเป็นความทุกข์ที่ทับซ้อนท่ามกลางโลกที่ผันผวนและไม่แน่นอน โดยมีวิกฤตสงครามและความขัดแย้งในหลายพื้นที่ของโลกเข้ามาซ้ำเติมความเปราะบางของการดำรงอยู่
ภายใต้เงื่อนไขเช่นนี้ ความรู้สึกไร้อำนาจ (sense of powerlessness) ต่อความบิดเบี้ยวและความไม่แน่นอนที่เผชิญอยู่ เมื่อประสบอย่างต่อเนื่องย่อมค่อย ๆ ก่อตัวเป็นความสิ้นหวัง อย่างไรก็ตาม ความสิ้นหวังในมิตินี้ มิได้หมายถึงการสูญสิ้นซึ่งความหวังโดยสิ้นเชิง หากแต่เป็นสภาวะทางอารมณ์ที่เกิดขึ้นเมื่อบุคคลประเมินว่าสถานการณ์ไม่อาจเปลี่ยนแปลงได้ และตนเองหรือกลุ่มของตนไม่มีอำนาจเพียงพอที่จะสร้างความเปลี่ยนแปลง ไม่ว่าจะพยายามเพียงใด อนาคตก็ดูไม่ต่างจากอดีต ในบริบทเช่นนี้ ความสิ้นหวังจึงอาจถูกเข้าใจได้ว่าเป็นการตอบสนองทางอารมณ์อย่างลึกซึ้งของบุคคลต่อการตระหนักรู้ถึงความอยุติธรรมเชิงโครงสร้างที่ดำรงอยู่ในสังคม
แม้ภายนอก หลายคนยังคงดำเนินชีวิตประจำวันต่อไปเสมือนเป็นปกติ แต่ลึกลงไปภายในจิตใจกลับอาจกำลังแบกรับความทุกข์ที่ไม่ถูกมองเห็นเอาไว้อย่างหนักอึ้ง ท่ามกลางเสียงอื้ออึงของเหตุการณ์ภายนอกที่ถูกกล่าวถึงอย่างกว้างขวางในพื้นที่สาธารณะ ประสบการณ์ภายในและสภาวะทางจิตใจของผู้คนกลับกลายเป็นเสียงที่เงียบงัน ซึ่งแทบไม่มีการเอ่ยถึงหรือได้รับการรับฟังอย่างแท้จริง
ในหลายกรณี ความสิ้นหวังไม่ได้ปรากฏผ่านพฤติกรรมที่เห็นได้อย่างชัดเจน เช่น การร้องไห้คร่ำครวญหรือการระเบิดอารมณ์โกรธ หากแต่มักก่อตัวอย่างเงียบงันและซึมลึกภายในจิตใจ สะท้อนผ่านความเหนื่อยล้าและความเฉยชาทางอารมณ์ รวมถึงพฤติกรรมการหลีกหนีหรือการถอนตัว เช่น การหยุดติดตามข่าวสาร การลดบทบาทการมีส่วนร่วมทางสังคมหรือการเมือง หรือการล้มเลิกความพยายามที่เคยมี
การถอนตัวดังกล่าวมักไม่ได้เกิดจากความไม่ใยดี หากแต่เป็นผลจากความรู้สึกไร้อำนาจในการดำเนินชีวิตตามคุณค่าและความหมายที่บุคคลยึดถือ วิธีการเช่นนี้อาจทำหน้าที่เป็นกลไกในการปกป้องตนเองจากความเจ็บปวดและความผิดหวังที่เกิดขึ้นซ้ำ ๆ อย่างไรก็ตาม หากการถอนตัวดำเนินต่อเนื่องในระยะยาว ก็อาจยิ่งตอกย้ำความรู้สึกไร้อำนาจและทำให้ความสิ้นหวังดำรงอยู่ต่อไป
การอยู่กับความทุกข์ที่ไม่ถูกมองเห็นซึ่งเกิดจากความสิ้นหวังทางสังคมและการเมือง จึงมิใช่การทำเสมือนว่าความทุกข์นั้นไม่มีอยู่ หากแต่เป็นการใส่ใจและทำความเข้าใจความสิ้นหวังอย่างจริงจัง เมื่อความสิ้นหวังได้รับการมองเห็นอย่างตรงไปตรงมา บุคคลอาจเริ่มค้นพบคุณค่า ความหมาย หรือแม้กระทั่งเศษเสี้ยวของความหวังที่ยังคงดำรงอยู่ภายในประสบการณ์นั้น การเผชิญหน้ากับความสิ้นหวังอย่างเต็มตายังอาจทำให้โครงสร้างของความไม่เป็นธรรมที่ถูกกดทับปรากฏชัดยิ่งขึ้น แม้การตระหนักรู้เช่นนี้จะไม่ได้ขจัดความสิ้นหวังออกไป แต่ก็อาจเปลี่ยนความสิ้นหวังจากภาวะที่กดทับบุคคล ไปสู่ความเข้าใจต่อโลกและตนเองที่ลึกซึ้งขึ้น และในบางครั้งอาจกลายเป็นแรงผลักดันให้เกิดพลังในการตั้งคำถามหรือการต่อกรกับความไม่เป็นธรรมเหล่านั้นอีกครั้ง
นอกจากนี้ การอยู่ร่วมกับความสิ้นหวังอย่างมีความหมายยังอาจเกิดขึ้นผ่านการเชื่อมโยงกับผู้อื่น ไม่ว่าจะผ่านบทสนทนากับเพื่อน คนรัก คนในครอบครัว หรือผู้คนในสังคม การตระหนักว่าความรู้สึกสิ้นหวังมิได้เป็นประสบการณ์เฉพาะตัวของบุคคลหนึ่งเท่านั้น หากแต่เป็นประสบการณ์ที่ผู้คนจำนวนมากอาจกำลังเผชิญอยู่ในบริบททางสังคมเดียวกัน การรับรู้ถึง ความเป็นธรรมดาของความสิ้นหวังเช่นนี้อาจช่วยลดความโดดเดี่ยวทางอารมณ์ และเปิดพื้นที่ให้เกิดการเกื้อหนุนและเสริมพลังซึ่งกันและกัน
ท่ามกลางความเปราะบางและความไม่แน่นอนของโลกในปัจจุบัน การเปิดพื้นที่ให้ความสิ้นหวังได้ถูกมองเห็นและได้รับการโอบรับด้วยความเข้าใจ เป็นรากฐานสำคัญหนึ่งของการเยียวยาและการฟื้นพลังใจของบุคคล ทั้งยังอาจเป็นจุดตั้งต้นของการร่วมกันสร้างความหมายและความหวังใหม่ให้ค่อย ๆ ก่อตัวขึ้นอีกครั้ง
บทความโดย
ผศ. ดร.ชมพูนุท ศรีจันทร์นิล
อาจารย์ประจำแขนงวิชาจิตวิทยาการปรึกษา
